Elinde iki paket bisküvi var. Biri "tam buğday" diyor, diğeri "şekersiz" diyor. İkisinin de arkasını çevirdin, karşına yirmi satırlık bir tablo çıktı. Otuz saniyen var, arkanda biri bekliyor. Hangisi?
Nutri-Score tam bu an için üretildi. Yirmi satırı tek harfe indirir. Ama o harfin ne söylediğini bilmezsen yanlış okursun, çoğu kişi de yanlış okuyor.
Harf nereden geliyor
Nutri-Score bir sağlık iddiası değil, bir hesap sonucu. Ürünün 100 gramı üzerinden iki liste çıkarılır.
Puanı yukarı çekenler, yani harfi kötüleştirenler: enerji, şeker, doymuş yağ, tuz.
Puanı aşağı çekenler, yani harfi iyileştirenler: lif, protein, ve meyve-sebze-baklagil-sert kabuklu oranı.
İkisi birbirinden çıkarılır, kalan sayı bir aralığa düşer ve o aralığın harfi yazılır. A koyu yeşil, E koyu turuncudur. Arada B, C, D vardır.
Sistem Fransa'da geliştirildi, bilimsel temeli İngiltere'nin gıda otoritesinin besin profili modeline dayanıyor. Fransa, Belçika, Almanya, Hollanda, İspanya, İsviçre ve Lüksemburg'da gönüllü olarak kullanılıyor. Türkiye'de zorunlu bir etiket değil, o yüzden pakette görmezsin; uygulamalar barkodu okuyup topluluk veritabanından getirir.
Çoğu kişinin yanlış bildiği şey
Nutri-Score kategoriler arasında karşılaştırma yapmak için değildir.
Zeytinyağının harfi ile yoğurdun harfini yan yana koyup "hangisi daha sağlıklı" diye sormak, sistemin cevaplamak için tasarlandığı soru değil. Zeytinyağı yüz gram üzerinden yoğun bir üründür ve kimse yüz gram zeytinyağı yemez.
Sistem asıl işini aynı rafta, aynı işi gören iki ürün arasında yapar. İki kahvaltılık gevrek. İki hazır çorba. İki meyve suyu. Orada harf gerçekten ayırt eder, çünkü ikisi de benzer miktarda ve benzer amaçla tüketilir.
İkinci sık hata: harf porsiyon değil, 100 gram üzerinden. Otuz gramlık bir paket cips ile bir kilo unun harfi aynı ölçekte hesaplanır. Ne kadar yediğini harf söylemez, onu sen bilirsin.
Somut bir örnek
İki kahvaltılık gevrek düşün. İkisi de aynı rafta, ikisi de aynı işi görüyor.
Birincisi C almış. Yüz gramında 22 gram şeker, 6 gram lif, 0,4 gram tuz var.
İkincisi A almış. Yüz gramında 8 gram şeker, 11 gram lif, 0,1 gram tuz var.
Fark nereden geldi? Şekerden ve liften. İkisi arasında geçiş yaparsan, her yüz gramda 14 gram şeker eksiliyor ve 5 gram lif ekleniyor. Bu, tek bir ürünü değiştirerek elde ettiğin kalıcı bir fark.
Şimdi yanlış kıyası görelim. Aynı rafın iki sıra ötesinde bir paket ceviz var, o da E almış olabilir. Ceviz kötü mü oldu? Hayır. Ceviz yüz gram üzerinden yağ ve enerji açısından yoğun bir üründür ve kimse kahvaltıda yüz gram ceviz yemez. Harfin cevapladığı soru bu değil.
Kural şu: harfi, yerine geçebilecek ürünle karşılaştır. Gevrek gevrekle, ceviz badem ile.
Harfin ölçmediği şeyler
Dürüst olmak gerekirse liste kısa değil.
İşlenmişlik derecesi. Nutri-Score, bir ürünün fabrikada kaç aşamadan geçtiğine bakmaz. Ultra işlenmiş bir ürün, besin tablosu uygunsa iyi bir harf alabilir.
Katkı maddeleri. Renklendirici, koruyucu, tatlandırıcı hesaba girmez. Yalnızca 2023 güncellemesinde tatlandırıcılı içeceklere sınırlı bir düzeltme geldi.
Porsiyon gerçeği. Yukarıda anlattık, tekrar etmeye değer: yüz gram herkesin yediği miktar değil.
Alerjen ve kişisel durumlar. Glüten, laktoz, fenilalanin, hiçbiri harfte yok.
Yani harf bir başlangıçtır, bitiş değil. Rafta otuz saniyede karar vermeni sağlar, ama tek başına beslenme planı olmaz.
2023'te sistem güncellendi
Nutri-Score sabit değil, bilimsel kurul düzenli olarak formülü gözden geçiriyor. 2023'teki güncelleme birkaç şeyi değiştirdi ve bazı ürünlerin harfi düştü.
Şeker ve tuz için eşikler sıkılaştı, yani aynı ürün eskisinden daha kolay kötü harf alır oldu. Tam tahıllı ürünler lif üzerinden daha iyi değerlendirilmeye başladı. Kırmızı et ile kümes hayvanları arasında ayrım geldi. İçeceklerde ölçek yeniden düzenlendi ve artık yalnızca su A alabiliyor; tatlandırıcılı içecekler de bir kademe geriye çekildi.
Bunun pratik sonucu: eski bir kaynakta gördüğün harf ile bugün gördüğün harf farklı olabilir. Güncel veriye bak.
Rafta nasıl okunur, dört adım
1. Aynı kategoriden iki ürün seç. İki gevrek, iki yoğurt, iki soslu makarna. Farklı kategoriler arasında harf kıyaslama.
2. Harflere bak, sonra farkın nereden geldiğine bak. C ile B arasındaki fark genelde tek bir kalemden gelir. Genelde şeker ya da tuzdur.
3. Trafik ışıklarına in. İyi bir uygulama ya da etiket sana şeker, tuz ve doymuş yağı ayrı ayrı Düşük, Orta, Yüksek diye gösterir. Senin için hangisi önemliyse ona bak. Tansiyonun varsa tuz satırı, harften daha çok şey söyler.
4. Ne kadar yiyeceğini kendine sor. Ayda bir alınan bir paket ile her sabah yenen bir ürün aynı ağırlıkta değil. Harf bunu bilmez.
Neyi önce yapmalı
Her ürünü tek tek incelemeye kalkarsan bırakırsın. Onun yerine en sık aldığın on ürünle başla. Mutfağındaki tekrar edenler bunlar; toplam beslenmenin büyük kısmını onlar belirliyor.
O on üründen her birinin harfini bir kez öğren. Sonra sadece aynı kategoride daha iyi harfli bir alternatif olup olmadığına bak. Bir kez bulduğunda kalıcıdır, her alışverişte yeniden düşünmezsin.
Gerisi kendiliğinden gelir.
Totup bu işin neresinde
Totup markette barkodu okuttuğunda ürünün Nutri-Score harfini, şeker, tuz ve doymuş yağ satırlarını ve katkı maddesi sayısını gösterir. Besin verileri Open Food Facts topluluk veritabanından gelir.
Bilerek yapmadığımız bir şey var: yorum katmıyoruz. Bir ürüne iyi ya da kötü demeyiz. A'dan E'ye ne varsa onu, Düşük-Orta-Yüksek ne çıkıyorsa onu gösteririz. Kararı sen verirsin, çünkü senin durumunu biz bilmiyoruz.
Aynı taramada rafın fiyatını da okuyabilir, sepetini fişe çevirip toplamı kasaya varmadan görebilirsin.
Kısa versiyon
Nutri-Score, 100 gram üzerinden hesaplanan bir besin özetidir. Şeker, tuz, doymuş yağ ve enerji harfi kötüleştirir; lif, protein ve meyve-sebze oranı iyileştirir.
Doğru kullanım: aynı kategorideki iki ürünü karşılaştırmak. Yanlış kullanım: farklı kategorileri kıyaslamak ya da harfi porsiyon bilgisi sanmak.
Ölçmedikleri: işlenmişlik, katkı maddeleri, porsiyon, alerjenler.
En sık aldığın on üründen başla. Onları çözersen işin çoğunu çözmüş olursun.